100 lat temu Karl Schabik zaczął zmieniać Gliwice. “Wykorzystał szansę którą mu dano”

22 maja mija sto lat od objęcia przez Karla Schabika funkcji radcy budowlanego Gliwic. To ważna data w historii miasta.

Z dr Adamem Bednarskim, wykładowcą akademickim Państwowej Wyższej Szkoły Zawodowej w Raciborzu, przez wiele lat związanym z wydziałem architektury Politechniki Śląskiej, autorem monografii dotyczących dokonań Karla Schabika, rozmawiają Małgorzata Lichecka z Nowin Gliwickich i Michał Szewczyk z 24Gliwice.pl.

REKLAMA

Od czego Schabik zaczął urzędowanie po przyjeździe do Gliwic? Miał fundament, na którym mógł budować?

Na pewno była nim działalność jego poprzedników: Adaleberta Kelma i Wilhelma Kranza. Gdy w 1919 roku przyjechał do Gliwic, wiele inwestycji już rozpoczęto, trwał też proces zadrzewiania ulic i alei. Ustawodawstwo niemieckie zwracało uwagę przede wszystkim na warunki bytowe w miastach, wynikające z nagłego przyrostu liczby mieszkańców. Dlatego Schabik tak bardzo koncentrował się na projektowaniu osiedli. Natomiast tematem, który na przełomie 1919/ 1920 szczególnie śledziła ówczesna prasa, był konkurs na budowę nowego ratusza. Co ciekawe, pierwotnie miał powstać w miejscu, gdzie dziś stoi urząd miasta. Gdy radca obejmował urząd, granice na Górnym Śląsku dopiero się kształtowały. Odłożono więc budowę nowego ratusza, decydując się na inną inwestycję: luksusowy hotel Haus Oberschlesien.

dr Adam Bednarski Fot. Michał Buksa

Jakie były najważniejsze założenia polityki architektoniczno-urbanistycznej Schabika?

Pierwszym wyzwaniem stało się uzupełnienie luk w zabudowie centrum. Dobrym przykładem jest tu narożna kamienica u zbiegu ul. Dolnych Wałów i Młyńskiej. Drugim zadaniem, które uważał za istotniejsze, ale też dużo trudniejsze, było sprostanie wyzwaniom polityki mieszkaniowej, czyli stworzenie atrakcyjnych do życia osiedli i wkomponowanie ich w tkankę miasta. Wraz ze swoim zespołem opracował Generalny Plan Rozwoju Gliwic opublikowany w 1928 roku. Dokument ten zakładał rozwój dzielnic, poszczególnych ulic i ich wzajemne oddziaływanie. W swoim pomyśle na Gliwice Schabik realizował koncepcję Miasta Ogrodu Ebenezera Howarda. W tamtych czasach wielu architektów czerpało z tej idei na swój sposób. Radca budowlany szczególną uwagę przywiązywał do lokalizacji nowych osiedli w kontekście terenów zielonych. To był jego priorytet, a potwierdzeniem – znana z prasy karykatura Schabika, gdzie na wielkiej makiecie Gliwic z rozmachem stawia różnego rodzaju drzewa.

Czy spacerował po mieście, bywał w tej przestrzeni?

W tej kwestii możemy tylko gdybać. Na pewno miał zespół specjalistów stale nadzorujących to, co działo się w mieście. Znał Gliwice, pracował tutaj przez 26 lat. Najpierw jako radca budowlany, zaś od 1935 roku, kiedy powstało stanowisko architekta, Schabik został jednym z pięciu urzędników decydujących o rozwoju miasta. Planowanie przestrzenne traktowano w tamtym okresie bardzo poważnie: specjalne komisje opracowywały dokumenty związane z problematyką powodziową, analizowano także kierunek wiatru, wyznaczając tereny mieszkaniowe od strony południowego zachodu, by chronić je od zanieczyszczeń z zakładów przemysłowych.

Schabik sprawował urząd w gorącym politycznie czasie. Jakie były jego relacje z politykami i prywatnymi koncernami?

Oczywiście własność prywatna, szczególnie wielkich koncernów przemysłowych, miała znaczenie w planowaniu. Do Ballestremów należały m.in. tereny przy ul. Kościuszki (Schabik mieszkał tam przez dłuższy czas). Ale nie były one wyłączone spod administracji miasta. Natomiast właściciele mieli możliwość wyboru architekta odpowiedzialnego za określoną realizację, jak duet kupiec Erwin Weichmann i wybitny architekt Erich Mendelshon. Jednak ostateczna decyzja o zatwierdzeniu projektu należała do magistratu.

Zgłaszano uwagi do pracy urzędników?

Kilku architektów skarżyło się na organizację konkursów. Wskazywali, że przeprowadzono je jedynie dla reklamy miasta, kiedy w rzeczywistości projektant był już wybrany. Czy to coś państwu przypomina?

Położenie Gliwic na granicy dwóch państw miało z pewnością znaczenie jeśli chodzi o pozyskiwanie pieniędzy ze źródeł centralnych. Czy dzięki nim Schabik mógł się pokazać?

Faktycznie, geopolityka odgrywała kluczową rolę: miasto było oczkiem w głowie niemieckich władz. Ale rywalizacja dotyczyła nie tylko tylko państw, konkurowały ze sobą poszczególne miasta w Niemczech i Polsce. Taka sytuacja oczywiście przekładała się na pozyskiwanie funduszy, miała również odzwierciedlenie w planowaniu przestrzennym i rozwiązaniach architektonicznych. W latach 20., już w momencie ogłoszenia plebiscytu, w Gliwicach rozpoczęto budowę dwóch osiedli na granicy z powiatami polskimi: Nord przy ul. Tarnogórskiej i Süd przy Rybnickiej. Zachęcano Górnoślązaków do osiedlania się na preferencyjnych warunkach. Te spółdzielnie mieszkaniowe oferowały opłaty czynszowe nie przekraczające jednej piątej zarobków, a z czasem możliwe było nawet przejęcie lokali przez użytkowników. Kiedy w Bytomiu rozpoczynano budowę Muzeum Górnośląskiego wraz z przylegającą do niego Wyższą Szkołą Rzemiosła Górniczego, w Gliwicach Schabik pozyskał fundusze na monumentalne liceum Eichendorfa przy dzisiejszej Konarskiego. Tymi obiektami chwalono się, były nowoczesne i reprezentacyjne.

Jak wyglądała praca Schabika w latach 1933-45? To czas rządów nazistów.

Odnajdował się w tamtych latach bardzo dobrze, nie deklarując tak naprawdę swoich poglądów politycznych. Z tego co wiemy, były one zbliżone do chrześcijańsko-demokratycznych. Po objęciu władzy przez Hitlera ceniono jego pracę, więc przekonania Schabika nie stanowiły problemu. W prasie z tamtego okresu znalazłem kilka fragmentów artykułów świadczących o wyważonej postawie radcy budowlanego: jeśli architekci z jego biura źle traktowali klientów ze względu na przekonania, reagował. Pozbył się nawet jednego ze współpracowników – Wilhelma Nelke (zaprojektował m.in. willę przy ul. Lipowej – dziś przychodnię zdrowia), którego, ze względu na niewłaściwe zachowania, oddelegował do innego miasta.

Czy znalazł pan informacje o tym jak odniósł się do wydarzeń nocy kryształowej w Gliwicach i spalenia synagogi w 1938 roku? Było to przecież działanie zaplanowane przez nazistów, musiał więc wcześniej wiedzieć…

Nie badałem tego zagadnienia. Nie wiemy czy administracja budowlana miała na ten temat jakieś informacje i czy w ogóle mogła cokolwiek zdziałać.

Kiedy radca budowlany pojawił się na pana drodze?

Schabikiem zająłem się na studiach, wtedy nie było jeszcze tak dobrze rozwiniętych źródeł internetowych. Pierwotnie interesowałam się osiedlami jednorodzinnymi okresu międzywojennego, tak dotarłem do Schabika. W kolejnych latach uzupełniałem tę wiedzę prowadząc badania i kwerendy. W 2016 roku udało mi się w bibliotekach berlińskich odnaleźć akwarelę przedstawiającą nieznany budynek. Natomiast w 2017 roku, dzięki wciąż uzupełnianym źródłom internetowym, dotarłem do kolejnych książek adresowych, stąd pojawiły się nowe lokalizacje zameldowania Schabika.

Co planował na lata po 1939 roku?

Z pewnością budowę ratusza, bo cały czas rezerwowano teren, pozostawiając go niezagospodarowanym. Chodzi o przedłużenie dzisiejszego placu Piłsudskiego, który zaprojektował wspólnie z Hansem Sattlerem i Walterem Skubellą. Po 1945 roku ten ostatni, był jednym z czołowych architektów Gliwic, autorem pomnika na tym placu, nazywanym wtedy Bohaterów Stalingradu, pomijając kwestie ideologiczne, kompozycyjnie rzeczywiście elementem dopracowanym. Wracając do pytania: Gliwice miały rozwijać się na terenach poza ścisłym centrum. W latach 30. i 40 ukończono osiedla Żerniki i Brzezinka, w trakcie budowy było osiedla Glaubenstadt (Wilcze Gardło). Planowano utworzenie dużego osiedla, właściwie miasta satelitarnego. między Gliwicami a Pyskowicami oraz rozbudowę Łabęd.

Akcją Gliwice dla Schabika przywracamy pamięć o niemieckim architekcie. Czy mamy już jako społeczeństwo, przepracowany ten temat na tyle, by odnieść się do wielokulturowości i czerpać z tego.

Popularyzacja wiedzy o historii miasta, jej najważniejszych postaciach jest ważna. Zyskujemy świadomość na tyle, by ideologię polityczną odsunąć i spojrzeć ponad nią, dostrzegając pozytywne aspekty. Schabik był urzędnikiem administracji niemieckiej, ale w jego przypadku nie stanowiło to przeszkody w wizjonerskim podejściu do projektowania. Cały czas był aktywny w różnych stowarzyszeniach, m.in. ochrony zabytków, pod jego okiem przeprowadzano renowację kościoła Wszystkich Świętych. Wykorzystał szansę którą mu dano, stworzył znakomity zespół współpracowników. Dzięki niemu mamy w Gliwicach zabytek światowej klasy: dom tekstylny zaprojektowany przez Ericha Mendelshona.

Co wiemy o jego prywatnym życiu. Nie chodzi o oficjalne informacje, bardziej o to, co lubił czytać, gdzie chadzać na spacery, czy stołował się w Haus Oberschlesien.

Miał rodzinę, żonę i prawdopodobnie dwie córki. Na tę informację trafiłem tylko raz i nie w źródłach z tamtego czasu. Kilkanaście lat temu udało się Bogusławowi Małuseckiemu, kierownikowi gliwickiego archiwum nawiązać kontakt z dalszą rodziną Schabika mieszkającą w Niemczech. Bodajże z siostrzeńcem, który zapamiętał wuja jako bardzo uprzejmego człowieka, świetnie grającego na pianinie. I tyle.

—————————————

ZAGRAJ W MOBILNĄ GRĘ MIEJSKĄ!


26 maja startuje mobilna gra miejska #Schabik tu byłem/ich war hier. Początek o godz. 12.00 w holu kina Amok. Zakończenie planowane jest ok. godz. 17.00.
Celem Gry jest popularyzacja wiedzy o historii miasta, a w szczególności architektonicznych realizacjach radcy budowlanego Karla Schabika oraz promowanie zielonych Gliwic.

Żeby wziąć udział w grze, trzeba mieć urządzenia mobilne (tablet lub telefon) oraz zainstalować odpowiednią aplikację. Szczegóły w regulaminie zamieszczonym na fanpage’u Gliwice dla Schabika.
Udział w grze jest bezpłatny. Przewidziano atrakcyjne nagrody. Obowiązują zgłoszenia, które należy wysłać do 25 maja – elektronicznie na adres schabiktubylem@gmail.com. Będą też przyjmowane w dniu gry, 26 maja.

REKLAMA
od najnowszych    chronologicznie   najwyżej ocenione
Trzcina

Fantastyczny wywiad ! Dziękujemy ! Szkoda, że obecni włodarze miasta tak bardzo odbiegają poziomem, gustem, że tak bardzo brakuje im spójnej wizji architektoniczno urbanistycznej …

Piękne Gliwice stworzone w latach działalności Karła Schabika giną w oczach !

Beton

Przez ostatnie 70 lat, miasto architektonicznie było uwstecznianie poprzez wyburzanie na pałę i wstawianie na pałę byle czego i byle gdzie, a w zasadzie – gdzie tylko się dało. Nie było miejsca na rozwój infrastruktury w śródmieściu, budowano osiedla nie myśląc o komunikacji z nimi, nie dostosowywano miasta do wzrostu ilości mieszkańców i związanego z tym przyrostu ruchu w mieście. To z tego powodu dzisiaj w naszym mieście nie ma tramwajów, a piękne, bardzo cenne tereny w centrum miasta, zamiast przez ogólnodostępne parki i miejsca dla wypoczynku zajęte są przez ogródki działkowe. Gdyby dzisiaj pojawił się ktoś z konkretną wizją… Czytaj więcej »

asdf

Masz rację, po 45 roku wszystkie zmiany są dokonywane ad hoc. Rośnie liczba mieszkańców? Wybudujmy wielkie blokowiska, które będą w stanie ich pomieścić. Wybudujmy drogi, po których będą się poruszać, rozbudujmy sieć wodno-kanalizacyjną. Są drogi? Zaplanujmy komunikację miejską. Przyszedł rok 89 i otwarta gospodarka? Stwórzmy gdzieś strefę ekonomiczną, w której można ulokować zagraniczne koncerny. W mieście zaczęły się pojawiać TIR-y? Hmmm, załatwmy może jakąś autostradę albo wybudujmy obwodnicę. Ludzie się zaczęli bogacić i kupować samochody? Ograniczmy komunikację miejską i wybudujmy parkingi, może wybudujmy jeszcze więcej dróg? Nie mamy pomysłu co zrobić, ale budowa i poszerzenie dróg na pewno pomogą. Deweloper… Czytaj więcej »

RS-AZ

Brak wyraźnego i zdecydowanego upamiętnienia pracy Schabika, to coś naprawdę niepojętego. Pełno za to upamiętniania … małych

MariannaA

Panie Szabik! Weźcie ożyjcie i ratujcie nasze miasteczko!

Slązok

a jak zmienił Gliwice Lech Kaczyński ? skoro jest upamiętniony …rondo jego imienia …..a Karla Schabika ani śladu ??? Wstyd dla rady miasta Gliwice

Dziadek Rainhold

Przeca to był ino geszeft. Dla pisu chwalebne rondo, a w rewanżu poparcie dla śmieci liczonych z m2

Żoliborska Kanalia

Tu akurat szło o klepniyńcie kredytu na szporthala.

Patryk

Koncepcja “Miasta Ogrodu” miała być realizowana poprzez zintegrowanie Gliwic, Zabrza i Bytomia w Trójmiasto, którego kręgosłupem była wspólna sieć tramwajowa. Po latach planowej dewastacji struktury Gliwic dziś bardziej zielone są Zabrze i Bytom. No i tramwaj też tam przetrwał i ma się dobrze. Współczesną koncepcję miasta ogrodu gliwiccy urzędnicy realizują poprzez ciągłe wycinanie drzew i krzewów, a najlepiej wyrazili ją nad tunelem DTŚ, gdzie po jednej stronie Zwycięstwa urządzili parking, a po drugiej coś co nazwali skwerem.

gliwiczanin

a teraz SITborska i inni Urzednicy dali nam skwer koło Dworca, Dworcową i inne brzydkie ulice oblepione reklamami. Dziekujemy :)

ja234

Szabik w grobie się przewraca widząc jak urzędasy niszczą to miasto.(9:53)

Cliper

Świetny temat na wycieczki po mieście z przewodnikiem-jest tyle pytań do zadania

mieszczuch

Za to teraz mamy panującego od wieki wieków destruktora tego co stworzył m. innymi dawny budowniczy miasta Schabik.

hanek mały

W którym domu na Friedrichstrasse (dzisiejsza ul.Kościuszki) mieszkał Pan Schabik ?

Alex

@hanek mały

Kościuszki 42.

hanek mały

Dziękuję !

asdf

Warto dodać, że kamienica przy ul. Kościuszki 42 wchodzi w skład zespołu kamienic pod numerami 42-46. Swoimi zaniedbaniami urzędnicy doprowadzili kamienice o numerach 44 i 46 do ruiny:
https://www.24gliwice.pl/wiadomosci/zaniedbane-przez-lata-budynki-przy-ul-kosciuszki-sa-w-oplakanym-stanie-jeden-nadaje-sie-do-rozbiorki/
https://www.24gliwice.pl/wiadomosci/architekci-bronia-kamienic-przy-ul-kosciuszki/

Szef

Proponuję: Stadion im. Karla Schabika i ul. im. Wieczorka. Będzie i z jajem i gorzko. Przywrócenie nazwy starej ulicy to jajo. Gorzkie jest nazwanie imieniem wybitnego architekta niezbyt ładnego stadionu. A wszystko na złość PiSowi i na chwałę Wielkiej Polski. Precz z wiosennym PełO!

Olaf

Gdzie jest dom tekstylny?

AndrzejD

…obok McDonalda na Zwycięstwa (obecnie jest tam jakiś bank, a za komuny była księgarnia)

asdf

https://www.google.com/maps/place/Dom+Tekstylny+Weichmanna/@50.2971211,18.6713173,19z/data=!4m5!3m4!1s0x0:0xbb10bf94f160bd8b!8m2!3d50.2971648!4d18.6713173

To klasyczny przykład architektonicznego modernizmu – niestety bardzo oszpecony reklamami. Oczywiście w Gliwicach nie da się nic zrobić z reklamami, nawet na zabytkowym budynku. “Niedasizm” pełną gębą.

Ampuła

Lata 1933 – 1945 w życiorysie Schabika potraktowane w dwóch ogólnikowych zdaniach? Nie ośmieszajcie się, panie badaczu Bednarski.
Wygląda, że macie kłopoty z okresową wyrwą w zbiorowej pamięci. Na kłopoty… Bednarski.Też komedia.

LOL

Bardzo możliwe, że Schabik w tamtym czasie, jak miliony Niemców, był entuzjastą albo po prostu akceptował nową władzę. Zapewne, bo nie rzucił pracy i nie wyniósł się w góry żeby hodować owce. Tylko co z tego? Co to ma do jego dorobku? W Gliwicach przyjęło się wychwalać znaną nam Starówkę z Zamkiem Piastowskim i Rynek z arkadami, które przed wojną wyglądały zupełnie inaczej, a zmieniły się po wojnie dzięki Franciszkowi Maurerowi, który, co tu kryć, nie sprzeciwił się komunistycznej władzy, kariery nie porzucił i nie wyjechał w góry, żeby hodować owce. I chociaż był współczesnym nam polskim architektem, nic nie… Czytaj więcej »

Kolik

No to może jeszcze ochszcić jakiś park czy ulice imieniem Adolfa. Za jego rządów wybydowano w Gliwicach autostrade i kanał

LOL

“Ochszcić”? Jak ministrant wino mszalne? Wielu w PRL-u było mu wdzięcznych za “telepkę”, której nie budował ani w Gliwicach ani dla Polaków, aż do zbudowania nowej autostrady, też za niemiecką kasę. Ale największą wdzięczność żywią do niego za “rozwiązanie kwestii żydowskiej”, co z sukcesem kontynuowali po 1945, a zakończyli w 1968, chociaż wielu z was uważa, że “wojna nadal trwa”. Wobec tego na pewno są tacy, którzy w głębi słowiańskiej duszy są dozgonnie wdzięczni Adolfowi. Jak chcesz oddać hołd pierwszej autostradzie, to pomachaj do Mussoliniego. Ale będąc polskim nacjonalistą powinieneś protestować przeciw “faszystowskim i nazistowskim autostradom” i pielęgnować tradycję furmanek… Czytaj więcej »

Ampuła

Powoli, małymi krokami. Najpierw pomnik dla Karla Schabika – możliwe, że entuzjasty 12 lat “nowej władzy” Adolfa Hitlera. Niedługo potem przyjdzie refleksja: skoro entuzjaści są fetowani na piedestałach, czas najwyższy uczcić także obiekt ich entuzjazmu. A że w przestrzeni publicznej sprawdza się kanon rozmiaru, to upamiętnienie Adolfa Hitlera będzie musiało rzucać cień na Karla Schabika. Nie na odwrót.

LOL

Nie posądzałem cię o nac-histerię tyle lat po wojnie. Twoja wizja może się ziścić w Polsce premiera sładającego kwiaty na niemieckiej mogile polskich bandytów oraz Konfederacji nacjonalistów z inklinacjami do pansłowiańskiego totalitaryzmu, ale pójdzie raczej w gloryfikację Niewiadomskiego, antysemitów, “leśnych bohaterów” i homofobów. W kraju, gdzie w każdym mieście czci się architekta zamachu stanu i dyktatora, który doprowadził do autorytarnych rządów flirtujących z faszyzmem, to nie będzie niczym dziwnym. Z niejasnych powodów oprócz urzędniczego oporu wobec Schabika, który (jaka szkoda!) nie wystawił żadnego Pomnika Nazizmu, mamy olewanie Troplowitza, który z nazizmem nie miał nic do czynienia. Ale zaraz… był Żydem,… Czytaj więcej »

Ostatni Sprawiedliwy

@LOL. Boli Cię, że pamięć o Żołnierzach Wyklętych powraca. Dla katów jest to nie na rękę. Kończą się srebrniki za wydawanie polskich patriotów na rzeź komunistycznym okupantom?
Co jeszcze chcesz na siłę przypisać Polakom?

AndrzejD

…tak Ostatni Sprawiedliwy., powraca też pamięć o Gleiwitzer Cichociemni. To nas nie boli, to nas bawi :)

Knedliki są lepsze

Ampuła niby chce ale ma zatwardzenie i nie może. W Polsce szybko urosła tylko mafia i władza katolickiego kleru, który zdominował instytucje świeckiego państwa i stanąl ponad nimi. Przez to polska kultura i nauka rozwija się nalbujniej poza Polską, a w niej, jak za czasów dziesięciny, kwitnie przemysł odtwórstwa dla obcych zysków. Powoli, małymi krokami w Polsce rośnie neofaszyzm. Historyczna Wielka Polska była krajem wielu narodów i Jasna Góra Sienkiewicza uwielbianego przez niedouczonych nacjonalistów, z mekki wielonarodowej solidarności stała się bajorem skrajnych nacjonalistów i homofobów, których Chrystus, jak na mężczyznę bez baby przystało, kochał najmocniej. Ale nie popierał, co zapisano… Czytaj więcej »

AndrzejD

…Kolik, nie wiem czy jesteś “ochszczony” (czy może oszczany ?) ale jesteś typowym przykładam “prawdziwego polaka” który nie potrafi poprawnie sklecić zdania w swoim języku.
Wy to jesteście mocni jedynie w gębie, a w rzeczywistości z gołą dooopą, boso ale w ostrogach, dlatego nikt w europie nie traktuje was poważnie.
Jak dalej będziecie pyskować i się stawiać, to zachodnie koncerny zwiną się z waszej “dumnej polski powstałej z kolan”
i wyniosą do Czech, na Słowację czy krajów Bałtyckich, a wy będziecie mieć bezrobocie na poziomie 50%

. ŚLAZACZKA

Która działa do dzisiaj. Za komuny z pewnością nie dorobilibysmy się tego

Tomasz

A kiedy upamiętnimy wybitnego architekta i budowniczego oś. Kopernika ,jak żył ,ile miał dzieci i jak go wspominają potomni.

prosty_gliwiczanin

Najpierw należałoby ustalić kto to w ogóle był.

Fiku Miku

@Tomasz. Z te ulice “zagadki”, których nie jesteś w stanie przejechać jednym ciągiem, tylko na raty, z różnych stron.

Warszawiak

Mozna smialo podejrzewac, że Karl Schabik był zwolennikiem ideologii faszystowskiej, jako niemiecki obywatel mieszkający w hitlerowskich wówczas Gliwicach…Urzędnik wysokiego szczebla…Zachodzi więc pytanie, kogo Wy szanowni Państwo próbujecie tutaj gloryfikować… Hitlerowca, który najprawdopodobniej był za napaścią na Polskę?! Moim zdaniem skandal… a szanowni czytelnicy nie myśla, że jako Polacy, dla tego pana najprawdopodobniej nadawali się tylko do mordowania?! Niezrozumiałe podejście, ta gloryfikacja. I to niie jest zadna prowokacja, zaznaczam.

licheń

No pewnie, głupota nie może być prowokacją.

Warszawiak

Czlowiekiu ktos Ci pluje w twarz a Ty mowisz ze deszcz pada?! Naprawde??

Warszawiak

Czy moze jestes z tych starych Ślazaków, ktorzy zalują ze Polska wygrala wojne i nie mieszkaja teraz w hitlerowskich Niemczech??

Ślazaczka

Polska wygrała wojnę, naprawdę? To dlaczego przez 70 lat rządził nami ZSRR? Raczej na tematy Śląskie się nie wypowiadaj

Ślonzok

Gorolu, pilnuj swojej warszawki. Nikt cię tu nie zapraszał, więc się nie udzielaj.

ja234

Warszawiak, nie udzielaj się chłopie na tym forum.Pilnuj lepiej jakiego i trzaskowskiego.(10:30)