Rozpoczyna się nowy cykl wykładów Działu Historii „Z przeszłości Gliwic i Górnego Śląska w świetle zbiorów Muzeum w Gliwicach i archiwaliów”. Pierwsze spotkanie dotyczyć będzie kopalni węgla kamiennego na dawnych fotografiach.
Cykl przygotowany został przez pracowników Działu Historii Muzeum: Damiana Recława, Annę Kulczyk i Joannę Puchalik.
– Cykl pod powyżej podanym tytułem przygotowaliśmy z myślą o szerszej niż zazwyczaj prezentacji naszych zbiorów historycznych i kontekstu w jakich one powstały. To rzadka okazja do bliższego poznania nie tylko ciekawych zabytkowych obiektów znajdujących się w Dziale Historii, ale też posłuchania tego, co mają o nich do powiedzenia ludzie, którzy na co dzień z nimi obcują, dbają o nie i je opracowują. Dzięki bezpośredniemu kontaktowi z Państwem, historycy chętnie podzielą się wiedzą zdobytą w toku wieloletniej pracy w Muzeum w oparciu o prezentowane na tych wykładach zbiory – zapowiada Muzeum w Gliwicach.
Damian Recław przygotował serię wykładów prezentujących nasz unikalny i wyjątkowo cenny zbiór dawnych fotografii górnośląskich.
Aż trzy z tych wykładów poświęcone będą na prezentację i omówienie górnośląskiego przemysłu ciężkiego w okresie jego największego rozkwitu na początku XX w., a uwiecznionego na dawnych fotografiach zachowanych w naszych zbiorach
– dodaje MwG.
– W szczególności będą dotyczyły one górnictwa węglowego, kopalni metali kolorowych oraz hut żelaza i metali nieżelaznych oraz zakładów przetwarzających pochodne węgla. Wiele z wykorzystanych w prezentacjach multimedialnych zdjęć poszczególnych kopalń, hut i koksowni wykonał specjalizujący się w tematyce przemysłowej niemiecki fotograf Max Steckel (1870-1947). Obecnie huty, kopalnie i koksownie są wymarłym lub wymierającym przemysłem w na Górnym Śląsku, ale 120 lat temu, tutejsze zakłady tego typu należały do czołówki światowej pod względem innowacyjności technicznych i wielkości produkcji. Tymi wykładami chcemy przypomnieć o dawnej świetności tego przemysłu, a zarazem udostępnić publiczności jego wizerunki zachowane na zabytkowych fotografiach w naszych zbiorach – kontynuują organizatorzy.
Pierwszy wykład pt. „Górnośląskie kopalnie węgla na dawnych fotografiach ze zbiorów Muzeum w Gliwicach” przygotował i wygłosi Damian Recław – kierownik Działu Historii. Wydarzenie odbędzie się w środę, 18 lutego 2026, w Zamku Piastowskim (ul. Pod Murami 2), rozpoczęcie o godzinie 17:00.
Obecnie górnictwo węgla kamiennego uchodzi za przemysł przestarzały i wymierający na Górnym Śląsku, jednak u progu XX w. tutejsze zagłębie węglowe należało do największych i najnowocześniejszych na świecie. Bez jego rozwoju nie byłaby możliwa dalsza industrializacja regionu ani towarzysząca jej urbanizacja, a także znaczący wzrost poziomu życia mieszkańców.
Głównym celem wykładu będzie przypomnienie dawnej chwały górnośląskiego górnictwa węgla kamiennego, zilustrowane bogatym materiałem fotograficznym. Niektóre z prezentowanych kopalń są dziś niemal zupełnie zapomniane, jak choćby kopalnia „Friedrichschachte”, do tego stopnia, że większość osób nie potrafi nawet wskazać jej dawnej lokalizacji. Na załączonym zdjęciu znajduje się jedna z takich kopalń.
Pionierzy fotografii
Dwa wykłady Damiana Recława będą poświęcone omówieniu sylwetek i dorobku zawodowego dwóch pionierów fotografii w naszym regionie: Wilhelmowi von Blandowskiemu (1822-1878) i Wilhelmowi Beermannowi (1810-1881). Obaj żyli i zmarli w XIX w., a byli głównie portrecistami tworzącymi fotografie użytkowe tzw. carte de visite (o wym. ok. 6 × 9 cm) będące w tamtych czasach faktycznie wizytówkami różnych osób.
– Fotografie w tym wymiarze i o takim charakterze opatentował paryski fotograf André Eugèn Disdéri w 1854 r. Jednak w wypadku zachowanego w naszym muzeum zbioru to nie tyle same carte de visite, co raczej albumy z wglądówkami służącymi do wybierania danego portretu do powielenia przez ludzi korzystających z usług obu zakładów fotograficznych. I choć dorobek obu fotografów prezentowaliśmy już niegdyś Państwu na naszych wystawach i za pośrednictwem naszych publikacji, to jednak przypomnienie go na planowanych wykładach odświeży wiedzę o obu tych fotografach i ich dorobku – informuje Muzeum.
Kartki pocztowe i datowanie fotografii
Joanna Puchalik przygotowała dwa wykłady: jeden poświęcony historii kartki pocztowej, a drugi problemowi datowania starych fotografii.
– W dzisiejszych, cyfrowych czasach papierowa kartka pocztowa to już nieco zapomniany przedmiot. Epoka, w jakiej żyjemy nie sprzyja trochę sentymentalnemu zwyczajowi wysyłania pocztówek ze znaczkiem z pozdrowieniami z miejscowości, w której przebywamy. Podobnie rzecz ma się z fotografią papierową. Niewielu wybiera się już w najlepszym ubraniu do zakładu fotograficznego celem wykonania zdjęcia na papierowym tle z namalowanym krajobrazem. Niemniej jednak stare zdjęcia czy pocztówki wciąż mają swój romantyczny urok, podobnie jak ręcznie wypisane pozdrowienia czy dedykacja – najlepiej oczywiście piórem – zapowiadają organizatorzy.
Oba wykłady, o pocztówkach i o fotografiach, mają na celu przywołanie tych dawniej dość powszechnych zwyczajów i pokazanie, w jaki sposób mogą one być pomocne w poszukiwaniu i odkrywaniu starych historii i tajemnic rodzinnych. Po sposobie wykonania, ilustracji, pozie czy ubiorze można odgadnąć czas, w jakim powstały, a widoki czy adresy przywołują nieistniejące już nazwy ulic, wygląd budynków czy po prostu wspomnienia o rzeczach minionych.
Egzekucje toporem i modlitewniki
Anna Kulczyk także przygotowała dwa wykłady, z których jeden poświęcony jest dawnym, w przeważającej części XIX-wiecznym modlitewnikom stanowiącym część zbiorów Działu Historii. Zbiór ten zawiera w dużej mierze modlitewniki drukowane w języku polskim, co nie może dziwić, ponieważ modlitewnik wydawano w takim języku, jakim posługiwali się odbiorcy.
Modlitewniki i śpiewniki kościelne były wyjątkowo skutecznym narzędziem kształtującym specyfikę życia religijnego mieszkańców Górnego Śląska.
Niejednokrotnie stanowiły one całą bibliotekę religijną ówczesnego człowieka, a oprócz modlitw i nabożeństw zawierały także zbiór pieśni kościelnych. Niewątpliwie jednym z popularniejszych i ciekawszych obiektów tego typu jest modlitewnik „Katolik w modlitwie” opracowany przez ks. Józefa Kühna (1817-1880) – książęco-biskupiego komisarza, dziekana i od 1853 r. proboszcza parafii Wszystkich Świętych w Gliwicach. Modlitewnik ten zalecany był przez biskupów diecezji: wrocławskiej, przemyskiej i tarnowskiej, a w czterech jego wydaniach jako miejsce wydania figurują Gliwice. Oprócz prezentacji zbioru, autorka przedstawi postacie autorów najpopularniejszych modlitewników oraz ośrodki wydawnicze.
Drugi z wykładów Anny Kulczyk będzie poświęcony egzekucjom toporem w Gliwicach na początku XX wieku.
Chociaż wielu osobom wydaje się, iż tego typu egzekucje wykonywano w średniowieczu lub w czasach nowożytnych, przekonamy się, że jeszcze 115 lat temu Królewski Kat wraz z pomocnikami i swym ponurym ekwipunkiem bywał w Gliwicach, bynajmniej nie towarzysko. Dowiemy się o okolicznościach tych egzekucji, odpowiemy na pytanie kim byli skazańcy i dlaczego zostali skazani na najwyższy wymiar kary, a także jak wyglądały ich ostatnie chwile, kto wykonał egzekucję i czy w przypadku któregoś z nich skorzystano z prawa łaski. Wykład będzie opierał się na relacjach prasowych gazet ukazujących się w Gliwicach.
Wstęp na wszystkie spotkania jest wolny, ale liczba miejsc ograniczona.
(żms)/Muzeum w Gliwicach
fot. Muzeum w Gliwicach
